İçel Tahtacı Kültürü’nde Terim, Kavram ve Adlar Üzerine Bir Deneme

Nilgün Çıblak^*

Alevi-Türkmen zümrelerinden birisi olan Tahtacılar, geçimlerini ağaç kesip dikmek, kiriş ve tahta biçmekle sağladıkları için Anadolu’da genellikle ormanlık alanlarda, orman işçiliğinin yapılabildiği bölgelerde yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Günümüzde, Tahtacılar’ın göçebe hayatından yerleşik düzene geçerek bir kısmının toprağa bağlandıkları bir kısmının da kendilerine daha farklı geçim kaynakları sağladıkları görülmektedir.

Ağaç işleme sanatının kendilerine atalarından miras kaldığını söyleyen Tahtacılar, Oğuz Türkmenleri’ndendir. Yazılı kaynaklarda Tahtacı adına ise ilk olarak 16.yüzyılda Osmanlı vergi nüfusu tahrir defterinde “cemaat-ı Tahtacıyan” şeklinde rastlanmaktadır.¹ Bu topluluğun kökeni üzerinde ise araştırmacılar tam bir görüş birliğine varamamışlardır. Bazı araştırmacılara göre, Tahtacılar, 13. yüzyılın ikinci yarısının başlarında adından bahsedilmeye başlanan ve en eski göçebe Türkmen zümrelerinden birisi olup genellikle ormanlık alanlarda yaşamlarını sürdürmüş Ağaçeriler’in bir uzantısıdır. Anadolu’da Maraş-Malatya bölgesinde yaşamış olan Ağaçeriler’in bu adı alması ise yaşadıkları alanın coğrafi özelliklerinden ve buna bağlı olarak da geçimlerini orman işçiliğinden sağlamış olmalarından kaynaklanmaktadır.²

Tahtacılar’ın atalarının Ağaçeriler olduğu görüşüne birçok araştırmacı katılmaktadır³, ancak Tahtacılar’ın diğer Anadolu Alevileri gibi Babai Türkmenleri’nin torunları olduklarını, kendilerine bu adın ormanlarda oturup kereste imalı ile meşgul olmalarından dolayı verildiğini, bu topluluğu Ağaçeri Türkleri’nin torunları gibi göstermenin acele verilmiş bir hüküm olduğunu belirten araştırmacılarımız da vardır.⁴ Bunun yanında Tahtacılar’ın Ağaçerilerle hiçbir bağlarının bulunmadığını, bunların Orta Asya’daki bir Türk boyu olan Tahtahlar’ın veya benzer bir ad verilen hakim bir zümrenin etrafında kümelenerek çeşitli Türkmen gruplarından oluşmuş dini bir topluluk olduğunu ileri sürenler de vardır. Bu görüşe göre, en eski Oğuz boylarından bazısı –Bayatlar, Çepniler- nasıl ki ilk adlarını muhafaza etmişlerse Tahtahlılar veya Tahtahlar da bu isimlerini günümüzde Tahtacılar şeklinde sürdürmüşlerdir.

Aynı zamanda orman işçiliğiyle hiç uğraşmamış Tahtacı oymaklarının varlığı bu adın tahtacılık sanatından dolayı ortaya çıkmadığını, bunun köken itibariyle çok eski dönemlere ait olduğunu göstermektedir. Ayrıca Tahtacılar’ın Orta Asya’dan bu yana izledikleri geliş oylarlı da Ağaçeriler’in izlediği yollardan farklıdır.⁵

Türkçe’den başka hiçbir dil bilmeyen ve Orta Asya Türk örf ve âdetlerini hâlâ en saf şekliyle temsil eden Tahtacılar’ın⁶ kökeni hakkında henüz bir görüş birliğine varılamamış olmasına karşın, bu konuda araştırmalarda bulunmuş kişiler arasında, bu topluluğun Moğol istilası sırasında Anadolu’ya gelen, burada da aynı tehlike ile karşılaştıkları için Suriye ve Irak’a geçen Ağaçeriler’in⁷ torunları olduğu görüşü hakim görüş olarak karşımıza çıkmaktadır.

Tahtacılar gelenek ve görenekleri yönünden Alevi olmakla birlikte diğer Aleviler’den farklı özelliklere sahiptir. Bunlar Hacı Bektaş ocağını tanımazlar, her birinin ayrı pir evleri vardır. Tahtacı dedeleri ocak denen ve kutsal saygınlığı olan iki soydan gelir. Bunlardan birisi İzmir’in Narlıdere köyündeki Yanınyatır Ocağı; diğeri Aydın’ın Reşadiye bucağındaki Hacı Emirli Ocağı’dır.

Bu iki ocağın dedeleri birbirine bağlı olmadığı gibi bunların üstünde veya altında bir başka ocak dedesi de bulunmamaktadır. Bu dedeler yaz ürünü toplandığı sırada kendilerine bağlı köylere giderek ayinleri yönetir; kendi haklarını alır; herhangi bir suç işleyen varsa cezasını verir ya da cezasını kaldırır; kışın yapılacak ayinleri yönetmeleri için her köyde bir kişiye yetki verdikten sonra da köylerine dönerler.⁸

Yanınyatır Ailesi’ne bağlı ocaklı dedeler, Tahtacılar’ın Bağdat’tan geldiklerini söylemektedir. Bağdat’tan hareket edip uzunca bir süre Çukurova’da, Ceyhan dolaylarında kalmışlar, buradan da ilk önce Edremit’teki Kaz Dağı’na sonra kasabalara ve Narlıdere’ye yerleşmişlerdir. Ocaklı dedeler, bugün de Narlıdere’de bulunmaktadır; ancak aşiretin büyük bir bölümü değişik yerleşim alanlarına dağılmış durumdadır.⁹

Bu ocağın atası olan Dur Hasan Dede’nin mezarı ise Adana’nın Misis dolayındaki Durhasan Dede Köyü’nde bulunmaktadır.¹⁰ Hacı Emirli ocağının ataları ise İslahiye’ye bağlı Güvercinlik nahiyesinde yatan İbrahim Sâni’dir.¹¹

Bugün bu iki ocaktan Yanınyatır Ocaklıları Narlıdere’de oturmayı tercih ettikleri halde Hacı Emirli Ocaklıları Aydın ile Söke arasındaki Gümüş Köyü’nde oturmaktadır.¹²

Tahtacılar genel olarak Anadolu’nun başlıca Maraş, Adana, İçel, Antalya, Muğla, Denizli, İsparta, Burdur, Aydın, İzmir¹³ ve Balıkesir illerini kapsayan geniş bölgenin genel olarak ormanlık alanlarında veya buralara yakın yerlerde yaşmalarını sürdürmektedir.

İnceleme alanımız olan İçel’deki Tahtacılar’ın yerleşim alanlarını merkez ilçeden başlamak üzere şu şekilde sıralayabiliriz:

MERSİN – Bekiralanı Köyü / Belenoluk Mahallesi.

              Dalakderesi Köyü

              Dorukkent Belediyesi / Düğdüören Mah.

              Çağlarca / Tekirgölü Mah.

              Kızılkaya Köyü

              Kuzucubelen

Â

ANAMUR – Kaşdişlen Köyü

Â

BOZYAZI – Çubukkoyağı Mah.

                Bahçekoyağı Köyü / Tursun Mah.

Â

ERDEMLİ – Akdeniz Mah.

                Tömük Belediyesi / Merkez Mahallesi ve Kale Mah.

Â

MUT – Meydan Mah.

         Yazıalanı Mah.

         Göksu Belediyesi  / Köprübaşı Mah.

         Kayabaşı Köyü

         Kelece Köyü

         Kumaçukuru Köyü

         Yeşilyurt Köyü

Â

SİLİFKE – Sayağzı Mah.

              Kırtıl Köyü