Buyruk (K.2, K.14, K.15, K.17, K.22)

Tahtacılar’ın altıncı İmam Cafer Sadık’ın öğretilerini içeren kutsal kitabı. Genellikle dedelerde ve dede tarafından görevlendirilen kişilerde bulunan bu kitapta izlenen yolun gerekleriyle ilgili tüm kurallar, ayrıca cemlerde verilen hayırlılar ve okunan nefesler yer almaktadır.

Caferî (K.1, K.2, K.14, K.15)

Altıncı İmam Cafer Sadık’ın mezhebine bağlı olan.

Cebrail (K.14, K.17, K.19)

Horoz. Cebrail, aşına olma, ikrar alma törenlerinde, muharrem orucunun son gününün sabahında kurban edilmesinin yanında bazen isteğe bağlı olarak çuma akşamlarında, baba ocağını bekleyenler tarafından Kurban Bayramı’nın arifesinde ve adaklarda da kurban edilebilen hayvan arasında yer almaktadır.

Cem (K.1, K.2, K.5, K.9, K.14, K.117, K.18, K.19, K.20, K.25, K.30)

Dini törenlere verilen ad. Genellikle perşembeyi cumaya bağlayan gece yapılır, ancak dedenin başka bir köyden gelip de kısa bir sürede birçok cemin (musahip, aşına, peşine olma, ikrar aldırma, düşkün kılma-düşkün kaldırma vb.) yapılması gerektiğinde Salı ve Cuma günleri hariç herhangi bir günün akşamında da düzenlenebilmektedir.

Cuma akşamı (K.1, K.2, K.3, K.6, K.9, K.16, K.17, K.19, K.25, K.28, K.30)

Perşembeyi cumaya bağlayan gece düzenlenen cem töreni. Her hafta düzenli olarak musahipli olanlar –musahibi olmayanlar da katılabilir- önceden kararlaştırılan bir evde kadın ve erkek karışık olarak toplanır. Buraya gelen herkes yanında yiyecek bir şeyler getirir. Dede varsa musahibi olanlar, aşınası peşinesi olanlar dedeye yakın oturur, eğer yoksa cemi yöneten musahipli bir büyüğün yanında yine önem sırasına göre halka şeklinde oturulur. Daha sonra köyün herhangi bir sorunu varsa bu görüşülür, karşılıklı fikir alışverişinde bulunulur, toplum kurallarına uymayanlar uyarılır, dargınlar barıştırılır. Bunun ardından meydana selman adı verilen hizmet sahibi gelir, meydanı süpürür, dededen başlamak ya da cemi yöneten kişiden başlamak üzere el suyu dağıtır, sofrayı serer. Yemeğin sonunda dede sofra duasını okur, ardından selman cemin başlangıcındaki hizmetlerini (meydanı süpürme, el suyu dağıtma) yerine getirir.

Çandır (K.5, K.21)

Bir Çaylak ile Aydınlı’nın beraberliğinden doğanlara Çaylaklar’ın verdiği ad.

Çığıldaş (K.1, K.5, K.6, K.17, K.18, K.19, K.20)

Peşineden sonra gelen dördüncü ahiret kardeşliği. Aşınalık ve peşinelik yalnızca Çaylaklar arasında bulunan bu aşama, her türlü kötülükten uzaklaşmış, kendisine yapılan kötülüklere bile iyilikle karşılık verebilen, çevresindekilere yalnızca iyiliği dokunan insanların ulaşabileceği bir aşamadır. Bu da gerçekleştirilmesi çok zor bir olay olduğu için Tahtacılar’da da hiç kimsenin çığıldaşı yoktur.

Çorba (K.7, K.10, K.21, K.26)

Muharrem orucunun son gününde sabaha karşı pişirilen aşure. Bkz. Aşır çorbası.

Aşurenin pişirilmesinin nedeni çeşitli olaylara dayandırılır. Bunlardan birisi Nuh Peygamber’in gemisinin tufanın sonunda karaya oturması ve gemidekilerin de tufandan kurtulduklarına sevinerek ellerinde arta kalmış ne kadar yiyecek varsa bunları bir kazan koyup kaynatmaları ve bunu hep birlikte yiyerek şükür etmeleri olayına bağlanmasıdır. Diğeri ise Hz. Hüseyin’in Kerbela’da Emevi halifesi Muaviye’nin oğlu Yezid tarafından şehit edilmesi sonucu tutulmuş olan yasın son gününde pişirilmiş olmasıdır. Tahtacılar’da bu iki inanış da yer almaktadır.

Dâr (K.2, K.18)

Zor durumda bulunma, sıkıntı halinde bulunma.

Dâr’a durma (K.1, K.2, K.3, K.15, K.16, K.17, K.18, K.24)

Dedenin karşısında sağ ayak baş parmağı sol ayak baş parmağın üzerine getirilmiş, kollar yanda ve öne doğru hafifçe eğilmiş bir vaziyette durmaya verilen ad.

Cemde bir kişi dâr’a durduğunda diğer bütün talipler diz üstü oturur ve ellerini de dizlerinin üzerine koyar.

Dâr’ında durma (K.3, K.10, K.18, K.19, K.27)

İçeri kurbanlarında semah oynamaya kalkan kişilerin musahiplilerinin, semahın ağırlama bölümü bitinceye kadar ayakları dâr’da, elleri yana sarkmış ve hafifçe öne eğilmiş bir vaziyette durmalarına verilen ad. Ağırlama bölümü bitince bu kişiler yerlerine oturur, semah oynayanlar da yürütmeye geçerek oyunlarına devam eder. Semahın sonunda, oynayanlar , dedenin önünde niyaz ettikten sonra oyunları esnasında dâr’da duranlarla da niyazlaşırlar.

Çaylaklar’dan edinilen bilgilere göre semah oynayanların yalnızca musahiplileri değil, onları sevip sayanlar da bu şekilde dâr’da durabilirler. Bu yolla hem oynayanlara şefaatçı çıkmış hem de sevgi ve saygılarını göstermiş olurlar.

Dâr’dan indirme (K.1, K.2, K.10, K.15)

Dedenin karşısında dar’a duran kişinin hayırlısını aldıktan sonra dar vaziyetinden ayrılıp tekrar yerine geçmesi.

Dâr’ı Mansur olmak (K.2)

Dedenin huzurunda dâr’a durma.

Dâr’ı Mansur’dan geçmek (K.2)

Toplum içinde herhangi bir suç işleyen kişi veya kişiler, dedenin ve taliplerin toplandığı bir cemde, dedenin huzurunda, meydanda, dâr’a durarak işlemiş oldukları belirtilen suçla ilgili olarak orada bulunanlar tarafından sorguya çekilir. Bu sorgulama sonucunda kişi ya suçsuz bulunur ya da suçlu bulunarak suçun büyüklüğüne göre kendisine ceza verilir. Bütün taliplerin huzurunda kişinin bu şekilde sorgulanmasına dâr’ı Mansur’dan geçmek denir.

Dede (K.1, K.2, K.3, K.4, K.5, K.6, K.10, K.16, K.19, K.23, K.30)

Ehl-i Beyt soyundan gelen, ilim, irfan ve ahlak sahibi olup taliplere yol ve erkanı öğreten, onların her türlü dertlerine çare bulup toplum kurallarına uymalarını sağlayan, cemleri yöneten dini lider. Dedelik babadan oğla geçebilir; bir dedenin birden fazla oğlu varsa bu görev en büyük oğla geçer, eğer bu kişi istekli değilse görev istekli ve dini konularda yeterli oğla bırakılır. Dede, hanımı öldüğünde ise, bu görevi bırakmak zorunda kalır.

Delil (K.1, K.2, K.6, K.15, K.16, K.19)

Küçük bir bez parçasının içine pamuk ve bez parçaları konularak ağzı bağlanır, bağlanan tarafı altta olmak üzere içinde zeytinyağı bulunan bir tabağa konur, üst tarafından da küçük bir delik açılarak fitil çıkarılıp etrafına da fazla alevli yanmaması için tuz konur. Buna delil adı verilir, ancak bazı yerlerde çerağ kullanımı dav ardır. Yakın zamanlarda, cemlerde, bunun yerine mum da kullanılmıştır. Dedenin bulunduğu ve yalnızca musahipli olanların –aşınası, peşinesi olanlar da dahil- katılabildiği cemlerde delil, görevlisi tarafından yakılır. Bu, on iki hizmetten birini oluşturur.

Delilci (K.1, K.2, K.6, K.8, K.15, K.16, K.19, K.27, K.32)

Cemlerde delili yakmakla ve cem süresince delilin yanar durumda kalmasını sağlamakla görevli kişi. Bu görevi yerine getirebilecek olan hizmet sahibini öncelikle halk belirler; dede geldiğinde halk tarafından seçilmiş olan bu kişiye hayırlısını vererek resmen bu göreve atamış olur.

Delil uyandırma (K.16, K.18)

Delilci tarafından delilin yakılması.

Derviş (K.1)

Talip.

Dışarı kurbanı (K.19, K.20, K.30)

Adak kurbanları, Kurban bayramı’nda ve herhangi bir cenazenin ardından verilen kurbanlar gibi herkese açık olan herhangi bir gizlilik içinde yürütülmeyen kurbanlara verilen ad.

Dolu (K.1, K.2, K.3, K.5, K.6, K.10, K.18, K.20, K.32)

İçki. Tahtacı kültüründe dolu ile kastedilen genellikle rakıdır, hatta bazen bunun yerine şişe de kullanılmaktadır.

Dolucu (K.1, K.2, K.3, K.5, K.6, K.10, K.18, K.20, K.32)

Cemlerde içki dağtmakla görevli on iki hizmet sahibinden biri.

Dolu üçleme (K.1, K.2, K.3, K.5, K.6, K.10, K.18, K.20, K.32)

Cem törenlerinde, dolucunun dededen başlamak üzere onun sağında ve solunda oturanlarla beraber üç kişiye sırasıyla üç kez dolu sunması.