Tahtacılarda Ağacın Özel Yeri ile Hacıemirliler ve Kızılcapınar

Ali Aksüt

İnsanlık her konuda olduğu gibi inançlar konusunda da bir değişim süreci yaşayarak bugüne gelmiştir. Burada eski inançların; dağların, yüce kayaların, mağaraların, ırmakların, kuşların yanında ağaçların da azımsanmayacak bir yeri vardır.

Ben de eksiğimi noksanımı dostlar hoş görsün diyerek bu konuyu kapsamını oldukça dar tutarak yazmaya çalıştım.

Çok kısıtlı olanakla yola çıkıp Anadolu’daki Tahtacı yerleşim yerlerinin büyük kısmını gezdim. Birbirinden oldukça uzakta da olsalar Tahtacılarda ağaç ile özdeşleşmenin birçok izlerini gördüm. Bunun bir dünü var ki halk yaşatıyor diye düşündüm:

Ardıç ağacı: Diğer birçok ağaç gibi ardıç ağacı Türkler tarafından kutsal kabul edilmiştir. Bugün Tahtacıların en sevdikleri semah “Ardıç ağacı ardıç ağacı başımın tacı” diye başlar.

Çam ağacı: Tahtacıların geçim kaynağı ağaç kesim işinde en çok çam ağacı ile karşılaşırlar.

Meşe ağacı: Birçok Tahtacı yerleşim yerini gezdiğinizde, örneğin İçel-Kuzucubelen, Silifke-Kırtıl, Mut köyleri, Muğla-Ula-Çörüş vb. yerlerde küçük bir meşe korusunu ziyaret yeri olarak görürsünüz. Belli günlerde ziyaret edilen bu meşeliklere adaklar adanır, kurbanlar kesilir, dilekler dilenir, bez bağlanır, saç teli bağlanır vs. Yakut Türklerinde aile ocağı sönmemesi gereken kutsal bir ateştir. Ocağı bir ruh korumaktadır. O ruhu yaşatmak için ocak ateşi hiç söndürülmez, düşmana, ateş verilmez. Bu ocakta yanan Meşe (Mas) ağacıdır.

Manisa ili Salihli ilçesi Kabazlı Köyü bir Alevi-Türkmen köyü, köydeki adak yerleri ya da ziyaretlerin adı şöyle:

1. Orman Dede

2. Çalı Dede

3. Gözcü Dede

4. İrfan Dede

5. Hayıt Dede

6. Pıynar Dede

7. Gül Dede

Görüldüğü gibi kutsal sayılan yedi mekânın önemli bir kısmı ağaç adı taşıyor.

Tahtacılar için birçok araştırmacı Ağaçerilerin torunları tanımlaması getiriyor. Belki öyle belki değil araştırmaların yoğunluğu, objektif bakışla bulunan belgelerin değerlendirilmesi bizleri belli bir sonuca götürecek. Tahtacıların anıldıkları ad, yaptıkları iş, yaşadıkları alanlar, ağaçlara gösterilen özel saygı bizleri biraz tarihteki ağaç tapımını araştırmaya götürüyor.

Hacıemirliler ve Kızılcapınar

"Hacıemirli" adlı Tahtacı oymağının bir adı da Aydınlı'dır. Çukurova’dan Aydın’a gelen sonra geri dağılan oymak Aydınlı adıyla biliniyor. İbrahim-i Sani’nin torunlarından İsmail Paşa Reşadiye yakınlarındaki Kızılcapınar’a yerleşiyor (Aydın-Ortaklar’dan 5 km. Aydın yönünde-Kızılcapınar). Kızılcapınar’da Hacıemirli Ocağı’nı yaşatıyorlar. Daha sonra bu sülaleden Halil Bey ile kardeşi Sani Bey geliyorlar. Halil Bey İzmir-Menderes ilçesi Bulgurca köyünden yine Hacıemirli oymağından Küçük Hüseyin lakaplı birinin kızı Elif’le evleniyor.

Halil Beyin ilk eşinden iki çocuğu, ikinci eşinden de oğlan bir kız çocuğu olmuş. Büyük oğlu Cafer Gerçek bir süre, diğer kardeşi İsmail de hayli süre cem yürütmüş. Bunların mezarı Eski Bulgurca’da Çileme yolu üzerindeki aile mezarlığındadır. Babalarının ve amcalarının mezarları da aynı yerdedir.

Yaşayan kardeşlerden Şehriban Kızılcapınar’da evlidir.

Aydın Gerçek ise Menderes ilçesinde oturuyor.

Dedelik yapmayan Aydın Gerçek bize gerçek bir konukseverlikte bulundu. Yol gösterdi, iz gösterdi, sağolsun.

Aydın Germencik’te: Akçeşme, Güzeltepe, Kızılcapınar köyleri

Aydın Ortaklar: Tekin Köyü

Aydın Söke: Atburgazı, Güneyyaka köyleri ile Cumhuriyet mahallesi

Aydın Kuyucak: Ermene, Kuyucak, Sarıcaova köyleri

Manisa Alaşehir: Haceliler ve Şahyar köyleri

Muğla Milas: Mersimet (Pınarcık), Kumköyü, Güren Köyü (Kıyıkışlacık) köyleri, Hacı Emirli ocağına bağlı imiş.

Aydın-Germencik-Kızılcapınar Köyü

Hacı Emirlilerin ataları önce Germencik’in Türkmen obası mevkiine gelip yerleşmişler. Kısa bir süre orada kalmışlar. Köye su getirmişler. Çeşme’nin adı hala Türkmen çeşmesi imiş.

Eski mezartaşlarında Kazayağı işareti yok. Ancak Bayram Kemancı "çocukluğumda mezartaşı yerine konulan tahtalara kazayağı işareti yapılırdı" diyor.

Türkmen obası şimdiki Kızılcapınar’a 5-6 km. uzaklıkta Ortaklar’dan Balatçık köyüne giden yolla gidiliyor. Balatçık'tan 3-4 km. sonra yukarıda yolun sağında eski iki türbe kalıntısı ve çevresinde mezarlık var. Bu mezarlık, Hacıemirli soyunun son belgelerini saklıyor. Mezartaşlarının bazılarının resimlerini aldım. Bir zamanlar varlıklı bir yaşam sürdürdükleri kanısını uyandırıyor mezar taşları. Bu mezarlık korunması gereken bir Tahtacı mezarlığı.

Umarım Aydın Valiliği, Germencik Kaymakamlığı, Kızılcapınar halkı, Hacı Emirli tüm Tahtacılar, Kültür Bakanlığı vb. birileri buranın önemini anlar korur. İbrahim-i Sani’nin sancağı İstanbul’da bir müzede imiş.

Şimdiki Kızılcapınar’a 1961 yılında gelmişler. Türkmen obası'ndan Eski Kızılcapınar’a geldikten sonra 120-130 yıl kadar kalmışlar. Bir heyelan sonrası 1961’de bugünkü Kızılcapınar’a gelmişler. Yani Kızılcapınar’a insan kıran yüzünden -bulaşıcı bir hastalık- sonucu geldik diyenler de var.

Kızılcapınarlılar sevecen, güleryüzlü, eğitimli, konuksever insanlar. Ancak inançlarına karşı bir özensizlik, kayıtsızlık benliklerini sarmış gibi geldi bana. Söyleştik. İnançları konusunda bilgi verecek bir kaç yaşlı dededen başka kimse kalmamış, yayın organları ulaşmıyor. Kurumlar dede yetiştirip birkaç yıl içinde buralara göndermezlerse büyük yanlışın sorumluları olacaklar.

Kızılcapınar’da cemevi yok. Camileri var. İmam var. Namaza giden yok. Muharrem orucu yaşlılarca tutuluyor. Dede ocağı oldukları halde cem yapmıyorlar. Aşure düzenli yapılıyor. Köyde Hacıemirli soyundan yaşayan ve dedelik yapmayan dedeler; Veli Erenoğlu, Ahmet Aşcı var. Köyün rehberi Bayram Kemancı imiş. Çevre köylerle iyi geçiniyorlar. Halk ozanlığı geleneğini sürdüren yoksa da 1979 yılında Aleviliğin Kimliği, Dayandığı Esaslar Gelenek ve Görenekleri adlı bir kitapçık da bastıran Bayram Kemancı

“Bahçede bir ağaç meyve vermezse

Onu da kökünden sökmek isterler

Yeşerip biterse dikenli çalı

Ondan koklamaya bir gül isterler”

diye doğaçlama bir dörtlük attı önümüzde.

İki yüz evi aşkın Kızılcapınar, korunması gereken bir evrensel değerlerle dolu yüz akı inanç, örneği olmayan bir Türkmen mezarlığı, cem, musahiplik düşkünlük derken, bir şeyler göz göre göre bağıra bağıra sönüp gidiyor.

Bizden yazması... Belki gençler büyüklerini utandırır umudu ile... Çünkü “İnançlar en su katılmamış düşünce varlıklarımızdır. Onların özünde kolay kolay değişmeyen boyası değişse bile yapısında kendini sürdüren bir yaşama gerçeği gizlidir. Bu gerçek bize Anadolu’da bir kopuşun olmadığını, içten gelen bir kök bulunduğunu gösteriyor” diyor, İsmet Zeki Eyüboğlu. [Bkz.İsmet Zeki Eyüboğlu: Tanrı Yaratan Toprak. İstanbul 1990]

Kaynak kişiler:

Aydın Gerçek: Cumaovası/İzmir, 61 yaşında, evli, 2 çocuklu, plastik doğramacı.

Bayram Kemancı, Germencik-Kızılcapınar/Aydın, 1337 doğumlu, evli, 6 çocuklu, emekli.

Mehmet Ali Erenoğlu, Germencik-Kızılcapınar/Aydın, 68, yaşında, evli.